PISTIS - Gnoza i Gnostycyzm

Świecki portal uduchowiony & czasopismo bez dogmatu

Podwójne Oblicze Duszy Wojciecha Siudmaka jako obraz jaźni. Analiza jungowska. PDF Drukuj
Napisany przez Piotr Chodur   
14 września 2012

Wojciech Siudmak jest malarzem uznawanym za czołowego reprezentanta realizmu fantastycznego. Urodził się 10 października w Wieluniu. W 1961 r. zaczął studia malarskie w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Po ukończeniu nauki w Polsce, kontynuował ją w paryskiej Ecole des Beaux-Arts. Gdy w 1968 r. edukacja artysty dobiegła końca pozostał na emigracji. Jego sztuka wiąże się ze sztuką nadrealizmu reprezentowaną przez Salvadora Dalego oraz Rene Magritte’a. Dewiza artysty to: „Tylko marzenie może przekroczyć niepokonalne bariery”[1].

Podwójne oblicze duszy - W. Siudmak

Podczas interpretacji obrazu Wojciecha Siudmaka noszącego tytuł Podwójne Oblicza Duszy warto pochylić się nad definicją surrealizmu, która jest następująca:

SURREALIZM lub NADREALIZM ‘kierunek w sztuce współczesnej przełamujący normy artystyczne realizmu, szczególnie chętnie posługujący się absurdem i groteską, traktujący sztukę jako wyraz treści poza świadomych i pozarozumowych, ukazujący świat marzeń sennych i podświadomości [2]

Wobec powyższego, dzieło Podwójne Oblicza Duszy można zaklasyfikować jako twór mieszczący się w kanonie sztuki nadrealnej. Praca ta, odnosi się do rzeczywistości: realnych konstrukcji fizycznych jak twarz, ciało, ziemia czy kategoria przestrzeni, jednocześnie wykraczając poza nie poprzez oryginalne połączenie elementów kreujących nowe, niepowtarzalne znaczenia. Taki zestaw artefaktów artystycznych uznać można za przejaw pewnego świata psychicznego, którego próba ujęcia skłoniła artystę do operowania nie tylko abstrakcyjnymi wyobrażeniami lecz symbolem i archetypem [3]. Wobec tego, odniesienie do kategorii pojęciowych stworzonych przez Carla Gustava Junga w kontekście Podwójnego oblicza duszy stanowić będzie motyw przewodni niniejszego artykułu.

Za maskami bytów i przedmiotów namalowanych przez W. Siudmaka kryją się określone znaczenia. Już sama nazwa nawiązuje do wewnętrznego dualizmu człowieka, który funkcjonuje od dawien dawna w kulturze europejskiej.

Dwie dusze mam, w rozprzęgu wiecznym i zamęcie,

jedna się pazurami w ziemię prze zacięcie,

druga z oparów ziemskich unosi się w niebo,

stęskniona zaświatów odwieczną potrzebą. [4]

Ten dualizm, rozdarcie pomiędzy duchem i ciałem, światem fizycznym i niefizycznym zdaje się mieścić w znaczeniowych granicach omawianego obrazu. Symbolizowany jest on przez  wysunięte na pierwszy plan dwie twarze, z których jedna ma oczy zamknięte (co odnosi się do snu, świata nieświadomości, wewnętrznego Hadesu [5]), zaś druga - otwarte (symbol świadomości ale także widzenia tego, co duchowe). Symbolika twarzy nosi w sobie liczne sprzeczności:

Twarz symbolizuje Słońce, Księżyc, Noc, obraz bóstwa, karę. groźbę, nagrodę, łaskę, opiekę, władzę, moc, trójcę; prawdę, piękno, zdolności, myśli, rozum, oświecenie, mowę, księgę; serce, uczucia, duszę, przewodnika; obecność; maskę, odsłonięcie; krajobraz, ogród. [6]

W kontekście opisu znaczenia twarzy mamy do czynienia z symbolem Słońca ale także Księżyca, kary oraz nagrody, maski i odsłonięcia. Dlatego twarze ukazane w omawianym obrazie są dwie i pełnią rolę ramy, która mieści w sobie świat duszy, gdyż:

Twarz [to] zwierciadło duszy, charakteru. [7]

To, co ukazuje owo zwierciadło jest przede wszystkim światem wewnętrznym człowieka. Ta „kraina” jest często nieuświadomiona, ukryta przed zwykłym poznaniem. Próba jej opisania została podjęta przez C. G. Junga, który wyróżnił składające się na nią elementy w następujący sposób:

Treści nieświadomości osobowej stanowią osiągnięcia życia indywidualnego, natomiast treści nieświadomości kolektywnej stanowią istniejące zawsze i a priori archetypy. Spośród archetypów najbardziej empiryczny charakter mają te, które najczęściej i najsilniej wpływają na ego, bądź też zakłócają jego funkcjonowanie. Są to archetypy: cienia, animy i animusa. [8]

W samym środku świata wewnętrznego określonego opisanymi ramami znajduje się wizerunek nagiej kobiety bez twarzy (twarze mogą stanowić jej uzupełnienie, projekcję wewnętrznego mikrokosmosu na zewnętrzny makrokosmos jednostki ludzkiej). Mieści się ona na tle kształtu, jakby męskiego i niewidocznego. Postaci te są ewidentnym nawiązaniem do archetypów, w tym, do archetypu Animy:

Animę personifikują w snach obrazy kobiet – od uwodzicielki po duchową przewodniczkę. Wiąże się ona z zasadą erosa, toteż rozwój animy mężczyzny odbija się w jego stosunku do kobiet. W obrębie jego psychiki anima funkcjonuje jako jego dusza, wywierając wpływ na jego idee, postawy i emocje. (…) Jako wewnętrzna osobowość anima uzupełnia personę i pozostaje do niej w stosunku kompensacyjnym. [9]

Oraz:

Jung rozróżnił cztery fazy animy, analogiczne do poziomów kultu Erosa z okresu późnej starożytności, Fazy te upersonifikował jako Ewę, Helenę, Marię i Sophię.

W pierwszej fazie (Ewa) animy nie można odróżnić od własnej matki. (…) W drugiej fazie, uosobionej przez historyczną postać Heleny Trojańskiej, anima jest kolektywnym i idealnym obrazem seksualnym. Faza trzecia, Maria, przejawia się w uczuciach religijnych i zdolności do trwałych związków. W fazie czwartej (Sophia, w Biblii nazywana Mądrością) anima mężczyzny działa jako przewodniczka w życiu wewnętrznym, przekazująca świadomości treści psychiki nieświadomej. Współpracuje ona w poszukiwaniu sensu i jest twórczą muzą w życiu artysty. (…) Dopóki anima jest nieświadoma, wszystko co reprezentuje, ulega projekcji. [10]

W związku z powyższymi faktami można wysnuć następujące wnioski – we wnętrzu zwierciadła duszy symbolizowanego przez twarze, znajduje się sama dusza – Anima-Helena, wewnętrzny aspekt człowieka. Można podejrzewać, iż pozbawiona jest ona twarzy, gdyż autor chciał utkać dzieło uniwersalne, nie odnoszące się do jego własnego ideału kobiety, lecz do wyobrażenia wewnętrznej przewodniczki każdego z nas, odbiorców jego pracy.

Pośród szczególnie ważnych, gdyż umieszczonych w centrum dzieła, elementów, nie sposób nie zauważyć męskiego kształtu, który swoim ogromem przerasta kształt kobiecy. Przypomina on surrealny cień rzucany na przedstawiony w dziele mroczny krajobraz. Przywodzi to na myśl archetyp cienia, którego zrozumienie mogą ułatwić słowa samego Junga:

Cień jest problemem moralnym, który rzuca wyzwanie całej ego-osobowości, albowiem nikt nie potrafi zrealizować cienia nie rozwijając w poważnym stopniu stanowczości moralnej. Przy realizacji tej chodzi przecież o to, by uznać rzeczywistość ciemnych aspektów własnej osobowości. Akt ten jest nieodzowną podstawą wszelkiego rodzaju samopoznania i dlatego też z reguły spotyka się z poważnym oporem. [11]

I:

(…) o ile możliwe jest poznanie względnego zła, które tkwi w naszej naturze, o tyle spojrzenie w oczy złu absolutnemu jest doświadczeniem równie rzadkim, co wstrząsającym. [12]

Cień, przedstawiony w dziele Siudmaka jest przeźroczysty, eteryczny, a więc nieuświadomiony. Przepuszcza on przez siebie tylko obraz nieba, ciemnego i zachmurzonego, reprezentującego intymne zło mieszczące się w granicach jednostki ludzkiej.

Poza archetypami, w przestrzeni obrazu mamy do czynienia z bogatą symboliką opisującą wewnętrzne życie, doświadczenie człowieka. Zauważalna jest pionowa orientacja surrealistycznej budowli (konio-twarzo-bazyliki), która przypominać może strzałkę skierowaną ku górze. Również w tym wypadku zauważyć można opozycję: niebo – ziemia, z akcentem na wspinanie się ku niebiosom. Na samym dole widać ziemię porośniętą trawą, której symbolika rysuje się w taki oto sposób:

Ziemia — w przeciwieństwie do y nieba interpretowana jest najczęściej jako żeńska, bierna i ciemna; często pojawia siew mit. jako bóstwo kobiece. Mity o powstaniu świata niejednokrotnie widzą jego początek jako akt zapłodnienia, w którym niebo zapładnia ziemię, stąd też symbolicznie porównuje się ją z y macicą. Jednakże ziemia jest nie tylko łonem, z którego wyłania się wszelkie życie, lecz także grobem, do którego ono powraca, toteż jej znaczenie symboliczne odpowiada często ambiwalentnej postaci ..Wielkiej Matki", której doświadcza się zarazem jako dającą życie i jako groźną. Do związku łączącego aspekt śmierci z aspektem macicy, które posiada ziemia, czynią niekiedy aluzję także ryty inicjacyjne ( y inicjacja) z ich rytualnymi pochówkami i następującym po nich ,,zmartwychwstaniem". [13]

Warto zwrócić szczególną uwagę na inicjacyjny aspekt ziemi. Przedstawiona na samym dole opisywanej konstrukcji stanowi start dla wspinaczki duszy. Kolejny element opisywanej konstrukcji to oparte na ziemi końskie odnóża. Zrozumienie obrazu ułatwić może objaśnienie symboliki konia:

Koń— (…) Pierwotnie konia pojmowano najczęściej jako istotę chtoniczną, pozostawał on w związku z ^ogniem i y wodą jako mocami dającymi życie, a zarazem niebezpiecznymi, toteż w wielu rejonach Europy, jak również na Dalekim Wschodzie, twierdzono, że swymi kopytami potrafi powodować wytryskiwanie źródeł z ziemi. Często też pojawia się on w związku ze sferą lunarną. Pozostawał blisko królestwa śmierci (np. w Azji Srodk. i u wielu ludów indoeurop.). toteż pojawiał się również jako przewodnik dusz; (…) [14]

Mamy więc do czynienia z procesem wtajemniczenia oraz z przewodnikiem dusz, który ułatwia drogę poprzez introspekcyjne krainy samozrozumienia. Potwierdzenie tych przypuszczeń znajduje się w kolejnym elemencie świata przedstawionego, w schodach:

Schody — w symbolicznym znaczeniu zasadniczo równoznaczne /• drabinie: symbol rozwoju psychicznego i duchowego, stopniowego przyrostu mądrości i wiedzy. [15]

Wejście po schodach ukazanych na obrazie W. Siudmaka prowadzi ku ustom:

Usta — drzwi, brama; w tradycji egip. i żyd. miejsce spotkania się świata zewnętrznego i wewnętrznego, ziemskiego i podziemnego, zob. wyżej Paszcza cienia. [16]

Oraz:

Paszcza cienia — symbol chtoniczny i piekielny, przepastne zejście do podziemi pożerających co wieczór Słońce i światło dnia, aby je o świcie zwrócić światu; przejście od życia do śmierci, wejście do jaskini wtajemniczenia [17]

Przedstawiona symbolika odnosi się do wspinania się wzwyż (lub wchodzenia w głąb siebie), ku światu duchowemu. Usta są tez podstawą dla Animy – co wyraźnie podkreśla fakt, iż przekraczając bramę „paszczy cienia” spotykamy swoją duszę. Nad tą zaś unosi się szarańcza oraz ptactwo.

Szarańcza — małość, zależność od potężniejszych sił. ,,Przemijam jak cień schodzący. potrząsany jestem jak szarańcza" (Psalm 108 23).

Szarańcza — człowiek w obliczu Boga. ..Bóg siedzi na okręgu ziemi, a mieszkańcy jej są jak szarańcza (...). On z nagła wionął na nich i uschli, a wicher jak źdźbło ich uniesie" (Izajasz 40. 22—4).

Szarańcza — mądrość. „Mędrsza nad mędrców (...) bo króla nie ma, a wszystkimi swymi hufcami wyrusza w ordynku" (Ks. Przypowieści 30,27). [18]

Symbol szarańczy zapowiada spotkanie z czymś wyższym, potężniejszym od człowieka. Wkroczenie do głębi swego wnętrza lub świata Ducha sprawia, iż człowiek wobec sił funkcjonujących w tej nowej dla niego rzeczywistości staje się mały ale i zyskuje mądrość wcześniej dla niego niedostępną. Objaśnienie symboliki ptaków niesie ze sobą podobny ładunek znaczeniowy:

Ptaki — ze względu na ich lot uchodziły od dawien dawna za pokrewne /" niebu, za pośredników między niebem a ziemią, za wcielenia tego, co niematerialne, a zwłaszcza duszy. [19]

Cała wędrówka zaprezentowana w dziele Podwójne Oblicze Duszy zakończona jest kopułą.

Kopuła, sklepienie — m.in. w architekturze budd., muzułm., bizant. i chrześć. często interpretowana jako symbol sklepienia niebieskiego, na co wskazuje już pokrywanie jej przedstawieniami gwiazd, ptaków, aniołów, rydwanów słonecznych itd. [20]

Można więc przypuszczać, że celem opisywanej peregrynacji jest to, co potocznie rozumiemy jako niebo. Głębsze zrozumienie owego celu przynosi nam psychologia głębi. Zaprezentowana i objaśniona przeze mnie symbolika obrazu przedstawiająca wznoszenie się jest odniesieniem do objaśnionego przez Junga procesu indywiduacji:

Indywiduacja. Proces zróżnicowania psychicznego, którego celem jest rozwój indywidualnej osobowości. (…) Indywiduacja jest procesem kształtowanym przez archetypowy ideał pełni, który z kolei polega na żywotnej relacji między ego a nieświadomością. Jego celem nie jest przezwyciężenie własnej osobistej psychologii, stanie się doskonałym, lecz zapoznanie się z nią. Tak więc indywiduacja obejmuje wzrastającą świadomość własnej niepowtarzalnej rzeczywistości psychicznej, obejmującej osobiste mocne strony i ograniczenia, a zarazem zrozumienie człowieczeństwa w ogóle. [21]

Oraz:

Celem procesu indywiduacji jest synteza obu aspektów psychiki: świadomego i nieświadomego. Obraz archetypowy, który łączy oba te aspekty, nazywa Jung jaźnią. [22]

Podwójne Oblicze Duszy jest więc próbą zjednoczenia świadomości i nieświadomości, świata duchowego i ziemskiego. Przedstawiony na obrazie proces indywiduacji w pewien sposób stanowi opis dążenia do osiągnięcia jaźni, która została opisana tymi oto słowami:

Archetyp pełni oraz regulujący ośrodek psyche, transpersonalna moc, która przekracza ego (…). Doświadczenia jaźni posiadają charakter numinotyczny, właściwy objawieniom religijnym. Stąd Jung sądził, że nie ma istotnej różnicy między jaźnią jako doświadczalną psychiczną rzeczywistością a tradycyjną koncepcją najwyższego Bóstwa(…) [23]

Wobec tego, przedstawiona na obrazie eksplozja symboli spowodowana jest faktem, iż:

Jak w przypadku każdego archetypu, tak i w przypadku jaźni jej istotna natura jest niepoznawalna, ale jej przejawy stanowią treść mitu i legendy. (…) Urzeczywistnienie jaźni jako autonomicznego czynnika psychicznego jest często pobudzane przez wtargnięcie treści nieświadomych, nad którymi ego nie ma kontroli. [24]

Bogactwo symboliki przedstawionej w obrazie Podwójne oblicze duszy jest wręcz ogromne. Liczne konteksty i odniesienia kulturowe zdają się być jednak w pełni opisywalne przez psychologię głębi i teorię archetypów Junga.

LITERATURA

  • [1] http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojciech_Siudmak
  • [2] Red. A. Markowski, R. Pawelec, Wielki Słownik wyrazów obcych i trudnych, WILGA, Warszawa, 2002.
  • [3] Archetyp to pierwotny, strukturalny element ludzkiej psyche. / Wszystkie objaśnienia terminów umieszczone w przypisach pochodzą z Leksykonu pojęć i idei Carla Gustava Junga autorstwa Daryl Sharp,
  • [4] Nieświadomość. Całość wszystkich zjawisk psychicznych, którym brakuje cechy świadomości.(…) Nieświadomość jest zarówno ogromna, jak niewyczerpalna. Nie jest to po prostu coś nieznanego czy też składnica nieświadomych myśli i emocji, które uległy stłumieniu, lecz obejmuje także treści, które mogą stać się lub staną się świadome.
  • [5] Słownik symboli / Władysław Kopaliński. - Warszawa : "Rytm", cop. 2001.
  • [6] Ibidem.
  • [7] Carl Gustav Jung, Archetypy i symbole: pisma wybrane, wybrał, przeł. [z niem.] i wstępem poprzedził Jerzy Prokopiuk, Wyd. 2.,  Czytelnik , Warszawa 1981, s. 65.
  • [8] Daryl Sharp, Leksykon pojęć i idei C[arla] G[ustava] Junga, Wydaw. Wrocławskie, Wrocław 1998
  • [9] Ibid.
  • [10] C. G. Jung, op. cit., s. 65.
  • [11] C. G. Jung, op. cit., s. 68.
  • [12] Leksykon symboli - Herder / [oprac. oryg. Marianne Oesterreicher-Mollwo] ; przeł. [z niem.] Jerzy Prokopiuk ; red. wyd. Lech Robakiewicz. - Wyd. nowe, popr. i zm. - Warszawa : "tCHu", 2009.
  • [13] Ibid.
  • [14] Ibid.
  • [15] W. Kopaliński, op. cit.
  • [16] Ibid.
  • [17] W. Kopaliński, op. cit.
  • [18] Herder, op. cit.
  • [19] Ibidem.
  • [20] Ibid.
  • [21] J. Prokopiuk, C. G. Jung, czyli gnoza XX wieku [w:] C. G. Jung, Archetypy i symbole, Czytelnik, Warszawa 1981, s. 26.
  • [22] Daryl Sharp, op. cit., s. 82 - 83.
  • [23] Ibidem.
 

Kliknij na wybrany obrazek by przejść do podstrony zawierającej zbiór inspirujących materiałów

Jerzy Prokopiuk - honorowy patronat

polecane

Ewangelia Aquariusa Nowa Era

Czasopismo Gnosis

Gnoza

Sny, Astrologia, Gematria

Unitarianie, bracia polscy, arianie

Gnostyk

Era Wodnika

Tarot Apokalipsy

Rozwój duchowy – świadomość i oświecenie

Bądź na bieżąco z nowościami na Pistis.pl!

Na portalu FACEBOOK mamy również  grupę GNOZA - POZNANIE DUCHOWE.

Jeżeli jesteś zainteresowany zgłębianiem duchowych tematów możesz poprosić o dołączenie:

https://www.facebook.com/groups/gnoza/

Autor i Redaktor Naczelny PISTIS:

Cyprian Sajna

kontakt:

cypriansajna@gmail.com

www.cypriansajna.pl

Naszą witrynę przegląda teraz 45 gości 

gnoza / gnostycyzm / religia / duchowość / ezoteryka / Bóg / Jezus Chrystus / mistyka / duchowe inspiracje / okultyzm / Biblia / Jerzy Prokopiuk / Carl Gustav Jung / Rudolf Steiner / Antropozofia / Krishnamurti / Osho / Tadeusz Miciński / Andrzej Towiański / William Blake / Miguel Servet / Faust Socyn / Bracia Polscy / buddyzm / religie wschodu / filozofia / chrześcijaństwo / Cyprian Sajna